Gdy kilka kilometrów od Olkusza pojawia się szeroka, jasna połać piasku, łatwo zapomnieć, że to nadal południe Polski. Pustynia Błędowska zachwyca krajobrazem, ale jest też cennym siedliskiem przyrodniczym, które wymaga ostrożnego zwiedzania. Wyjaśniam, jak powstał ten niezwykły teren, co można tu zobaczyć, gdzie najlepiej rozpocząć spacer i jak przygotować się do wyprawy.
To miejsce najlepiej poznaje się z trzech punktów i z szacunkiem dla piaskowych siedlisk
- Położenie: obszar leży na pograniczu Wyżyny Śląskiej i Olkuskiej, między Kluczami, Chechłem a Błędowem.
- Rozmiar: historyczny krajobraz pustynny obejmuje około 33 km², choć otwartych pól piasku jest dziś znacznie mniej.
- Przyroda: teren należy do sieci Natura 2000 i chroni między innymi wydmy śródlądowe oraz murawy napiaskowe.
- Najlepsze punkty: Róża Wiatrów, Czubatka i Dąbrówka pokazują pustynię z zupełnie różnych perspektyw.
- Praktyka: przy Róży Wiatrów działa parking płatny, a pierwsze 15 minut postoju jest bezpłatne.
Kraina piasku na styku dwóch wyżyn
Ten niezwykły obszar znajduje się w południowej Polsce, na pograniczu województwa małopolskiego i śląskiego. Większa część leży w gminie Klucze, a zachodni fragment należy do Dąbrowy Górniczej, w rejonie dzielnicy Błędów. To właśnie położenie między Wyżyną Śląską i Olkuską sprawia, że pustynny krajobraz sąsiaduje tu z lasami, stawami i typowymi formami Jury Krakowsko-Częstochowskiej.
Nie jest to pustynia w znaczeniu klimatycznym. Nie panuje tu całoroczna susza, a opady są podobne jak w innych częściach południowej Polski. O wyjątkowości miejsca decydują lotne piaski, wydmy i ubogie podłoże, które razem tworzą krajobraz kojarzący się z Saharą.
Współczesny obraz terenu jest mniejszy niż dawniej. Piaski stopniowo zarastały, dlatego dzisiejszy widok to mozaika otwartych pól, niskich muraw, wydm, zarośli i lasu. Moim zdaniem właśnie ta zmienność jest ciekawsza niż jednolita, całkowicie pusta przestrzeń. Pokazuje, że krajobraz nie jest stałą dekoracją, lecz efektem ciągłych procesów przyrodniczych.
Krajobraz stworzony przez człowieka
Geneza tego miejsca jest mocno związana z historią górnictwa i hutnictwa w okolicach Olkusza. W XIII i XIV wieku intensywnie wycinano lasy, aby pozyskać drewno potrzebne do budowy szybów i sztolni oraz do wytopu srebra i ołowiu. Po usunięciu drzew i systemów korzeniowych wiatr zaczął wywiewać warstwę gleby, odsłaniając zalegające pod nią piaski.
W ten sposób powstało zjawisko określane jako pustynnienie antropogeniczne, czyli pustynnienie wywołane działalnością człowieka. Nie oznacza to, że ludzie usypali piasek. Stworzyli jednak warunki, w których wiatr i słońce mogły uruchomić naturalne procesy erozji oraz przemieszczania osadów.
Przez dziesięciolecia otwarty teren wykorzystywano także jako poligon wojskowy. Ćwiczenia pomagały ograniczać zarastanie części obszaru, ale z czasem pojawiło się inne zagrożenie, czyli niewybuchy i niewypały. Z tego powodu nie wolno schodzić w miejsca oznaczone zakazem ani traktować każdej ścieżki jako bezpiecznej.
W drugiej połowie XX wieku podejmowano próby stabilizowania piasku przez sadzenie drzew i krzewów. Z punktu widzenia ochrony wydm był to proces niekorzystny, ponieważ ograniczał otwartą przestrzeń potrzebną roślinom napiaskowym. W ramach późniejszych działań ochronnych usuwano część zarośli i drzew, aby odtworzyć cenne siedliska.
Przyroda, która potrzebuje otwartej przestrzeni
Najcenniejsze fragmenty obejmuje obszar Natura 2000 PLH120014. Chronione są tu między innymi wydmy śródlądowe z murawami napiaskowymi oraz priorytetowe ciepłolubne murawy napiaskowe. Ich istnienie zależy od ubogiej gleby, dużego nasłonecznienia i regularnego odsłaniania części podłoża.
Na piaskach można spotkać między innymi szczotlichę siwą, kostrzewę piaskową, strzęplicę siną, rozchodnik sześciorzędowy i goździki piaskowe. Niektóre rośliny wyglądają niepozornie, ale ich obecność świadczy o zachowaniu specyficznych warunków siedliskowych. Nie zrywaj roślin i nie rozdeptuj niskich muraw, nawet jeśli teren wydaje się zupełnie pusty.
Wśród owadów wyróżniają się gatunki związane z ciepłym, piaszczystym podłożem, między innymi mrówkolew i trzyszcz piaskowy. Latem łatwo zauważyć także liczne owady zapylające oraz jaszczurki wygrzewające się na piasku. Najlepiej obserwować je z brzegu ścieżki, bez przekopywania wydm i podnoszenia kawałków podłoża.
Ochrona nie polega tu na pozostawieniu terenu całkowicie bez ingerencji. Paradoksalnie czasem trzeba usuwać drzewa i krzewy, aby utrzymać otwarte siedliska. To dobry przykład sytuacji, w której naturalnie wyglądający krajobraz wymaga przemyślanych działań człowieka.
Róża Wiatrów, Czubatka czy Dąbrówka
Trzy główne punkty widokowe nie konkurują ze sobą, tylko pokazują różne oblicza tego samego obszaru. Gdy mam ograniczony czas, wybieram miejsce zależnie od tego, czy zależy mi na łatwym spacerze, szerokiej panoramie czy spokojniejszym oglądaniu krajobrazu.
| Punkt | Najlepszy dla | Co wyróżnia |
|---|---|---|
| Róża Wiatrów | rodzin, krótkiego spaceru i pierwszej wizyty | infrastruktura turystyczna, łatwy dostęp i widok z bliska |
| Czubatka | fotografów i osób szukających panoramy | szeroki widok na otwarte piaski oraz okoliczne lasy i stawy |
| Dąbrówka | osób preferujących wygodny dojazd | platforma widokowa w Chechle i asfaltowy dojazd |
Róża Wiatrów jest najwygodniejszym początkiem dla osób, które chcą szybko zobaczyć charakterystyczny krajobraz bez długiej wędrówki. W pobliżu znajduje się parking oddalony o około 200 metrów od punktu widokowego. Aktualna opłata za samochód osobowy lub motocykl wynosi 5 zł za godzinę, a pierwsze 15 minut jest bezpłatne.
Czubatka daje bardziej panoramiczne spojrzenie. Wzgórze ma około 382 m n.p.m., a z góry widać nie tylko piaski, ale także zielone otoczenie Jury. To miejsce wybieram szczególnie wtedy, gdy zależy mi na zdjęciu pokazującym kontrast między jasnym podłożem a lasem.
Dąbrówka w Chechle jest dobrym rozwiązaniem dla osób starszych, rodzin z małymi dziećmi i turystów, którzy nie chcą chodzić po luźnym piasku. Platforma pozwala zobaczyć rozległy teren bez konieczności pokonywania dłuższej trasy pieszej.
Jak zaplanować spokojny spacer
Na krótką wizytę wystarczy dojazd do Róży Wiatrów albo Czubatki i około 60-90 minut na oglądanie krajobrazu. Jeśli chcę poczuć skalę obszaru, wybieram dłuższy spacer z Klucz w kierunku Róży Wiatrów. Trasa przez okolice stawów Czerwonego i Zielonego ma około 3 km w jedną stronę i prowadzi częściowo utwardzoną drogą.
Do bardziej ambitnej wycieczki można wykorzystać żółty szlak pustynny prowadzący z Czubatki w stronę Błędowa. Odcinek ma około 7 km, dlatego warto sprawdzić mapę, zapas wody i aktualny stan oznakowania. Nie planowałabym tej trasy jako spontanicznego spaceru w upalne południe.
Przeczytaj również: Bór na Czerwonem - torfowisko w Nowym Targu, które zaskakuje
Co zabrać na piasek
- wodę, najlepiej co najmniej 0,75-1 litra na osobę przy krótkiej letniej wycieczce,
- czapkę lub kapelusz i krem z filtrem,
- buty z zakrytymi palcami, ponieważ piasek może mocno się nagrzewać,
- mapę offline albo naładowany telefon,
- przekąskę, szczególnie przy dłuższej trasie.
Najprzyjemniej przyjechać rano albo późnym popołudniem. W środku słonecznego dnia piasek odbija światło, a otwarta przestrzeń daje niewiele cienia. Rower sprawdza się na drogach dojazdowych, ale nie na każdej piaszczystej ścieżce, gdzie łatwo stracić równowagę i niszczyć delikatne podłoże.
Samochód zostawiaj wyłącznie w wyznaczonych miejscach. Nie wjeżdżaj na piaski, nie rozpalaj ogniska bez wymaganej zgody i nie organizuj biwaku na własną rękę. W części północnej trzeba dodatkowo respektować oznaczenia związane z użytkowaniem wojskowym.
Piasek najlepiej oglądać bez pośpiechu
Największe wrażenie robi nie pojedyncza platforma, lecz zmiana perspektywy. Róża Wiatrów pokazuje pustynny teren z bliska, Czubatka pozwala zobaczyć jego skalę, a Dąbrówka dobrze uzupełnia wizytę o spokojną panoramę bez forsownego marszu.
Ja potraktowałbym ten wyjazd jako połączenie krótkiej wyprawy krajobrazowej i lekcji o wpływie człowieka na środowisko. Przy odrobinie przygotowania można zobaczyć wyjątkowe wydmy, nie narażając przy tym roślin, owadów ani samego charakteru tego miejsca.
